برات چیست؟ آشنایی با مفهوم، انواع و کاربردهای آن

همیشه برای من جالب بوده که اسناد تجاری چقدر می توانند به تسهیل مبادلات کمک کنند. یکی از این اسناد که در دنیای تجارت جایگاه ویژه ای دارد، “برات” است. شاید اسمش برایتان آشنا باشد یا شاید هم نه؛ اما مفهوم، انواع و کاربردهای آن می تواند برای هر کسی که به دنیای تجارت و مبادلات مالی علاقه مند است، بسیار مفید باشد. در این مقاله قصد دارم به صورت کامل و دوستانه، به سوال شما درباره برات چیست صحبت کنم تا با این سند مهم بیشتر آشنا شوید.

اگر به دنبال یادگیری عمیق تر مباحث مالی و آماده شدن برای ورود به بازار کار هستید، بهترین آموزشگاه حسابداری در کرج می تواند نقطه شروعی عالی برای شما باشد.

 

خلاصه این مقاله را می توانید از جدول زیر مطالعه کنید: 

موضوع اصلی	شرح مختصر
تعریف برات	یک سند تجاری که در آن برات کش (صادرکننده) به برات گیر (پرداخت کننده) دستور می دهد مبلغی را در تاریخ معین به ذینفع (شخص ثالث) بپردازد.
ارکان برات	برات کش (صادرکننده دستور)، برات گیر (فردی که دستور پرداخت می گیرد) و ذینفع (دریافت کننده وجه).
ویژگی کلیدی	مسئولیت تضامنی تمامی امضاکنندگان در قبال دارنده برات و قابلیت نقل و انتقال آسان از طریق ظهرنویسی (پشت نویسی).
تفاوت با سفته	برات: سه طرف دارد و دستور پرداخت است. سفته: دو طرف دارد و تعهد کتبی پرداخت است.
کاربردهای اصلی	تسهیل پرداخت در معاملات داخلی و بین المللی، تامین مالی کوتاه مدت (تنزیل در بانک) و تضمین و اعتباردهی.
شرایط صدور	باید شامل عنوان “برات”، تاریخ و محل صدور، نام و مشخصات برات گیر و ذینفع، مبلغ به حروف و عدد و امضای برات کش باشد.
انواع	برات به حواله کرد (قابل انتقال)، برات وارده (به خود برات کش)، برات صادره (به شخص ثالث).
پیگیری وصول	پس از واخواست (اعتراض رسمی به عدم پرداخت)، از طریق مراجع قضایی برای مطالبه وجه اقدام می شود.

 

 

برات چیست؟

برات یک سند تجاری است که به موجب آن، یک نفر (برات کش) به دیگری (برات گیر) دستور می دهد که مبلغ مشخصی را در تاریخ معین یا عندالمطالبه به شخص ثالثی (ذینفع) یا به حواله کرد او بپردازد. در واقع، یک توافقنامه کتبی است که بین سه طرف امضا می شود و هدف آن پرداخت وجه در آینده است. این سند به نوعی تعهد پرداخت ایجاد می کند و می تواند جایگزینی برای پول نقد باشد، به خصوص در معاملات بزرگ یا معاملات بین المللی که حمل پول نقد دشوار است. معنی برات چیزی فراتر از یک کاغذ ساده است؛ این سند نمادی از اعتبار و تعهد در معاملات تجاری است.

ارکان برات

برای اینکه یک برات معتبر باشد، باید سه رکن اصلی داشته باشد:

• برات کش (صادرکننده): کسی که برات را صادر می کند و دستور پرداخت را می دهد. این فرد معمولا بدهکار است یا کالایی را فروخته است که قرار است پول آن را دریافت کند.
• برات گیر (صادرشونده): کسی که دستور پرداخت به او داده می شود. این شخص معمولا مدیون برات کش است و قرار است مبلغ برات را بپردازد.
• ذینفع (حق دار): شخصی که وجه برات را دریافت می کند. این فرد می تواند خود برات کش باشد یا شخص ثالثی که برات کش او را معرفی کرده است.

 

ویژگی های اصلی برات

برات دارای ویژگی های خاصی است که آن را از سایر اسناد تجاری متمایز می کند:

• وصف تجاری ذاتی: برات ذاتا یک عمل تجاری محسوب می شود، حتی اگر صادرکنندگان آن تاجر نباشند.
• استقلال امضاها: هر امضا در برات مستقل از سایر امضاهاست. اگر یک امضا باطل شود، برات کلا باطل نمی شود و سایر امضاها به تعهدات خود پایبند می مانند.
• مسئولیت تضامنی: تمامی امضاکنندگان برات (جز محال علیه که تنها با قبولی برات ضامن می شود) در برابر دارنده برات مسئولیت تضامنی دارند. به این معنی که دارنده برات می تواند برای وصول وجه به هر یک از آن ها مراجعه کند.
• قابلیت نقل و انتقال: برات به راحتی از طریق ظهرنویسی (پشت نویسی) قابل انتقال به اشخاص دیگر است.

انواع برات

انواع برات متعددی وجود دارد که هر یک ویژگی ها و کاربردهای خاص خود را دارند. آشنایی با این انواع به درک بهتر برات کمک می کند. در ادامه به برخی از مهم ترین انواع برات می پردازم:

برات ساده (مستقیم)

این نوع برات از رایج ترین انواع برات است که در آن، برات کش به برات گیر دستور می دهد که مبلغ مشخصی را به فردی خاص (ذینفع) بپردازد.

برات به حواله کرد (order bill of exchange)

در این نوع برات، ذینفع می تواند برات را از طریق ظهرنویسی به شخص دیگری انتقال دهد. این نوع برات به دلیل قابلیت نقل و انتقال آسان، در معاملات تجاری بسیار پرکاربرد است.

برات وارده (برات به خود)

در این حالت، برات کش و ذینفع یک نفر هستند. یعنی برات کش به برات گیر دستور می دهد تا مبلغی را به خودش پرداخت کند. این نوع برات بیشتر در مواردی کاربرد دارد که یک شرکت، برای شعبه دیگری از خود براتی صادر می کند.

برات صادره (برات به دیگری)

این نوع برات رایج ترین نوع است که در آن، برات کش به برات گیر دستور می دهد تا مبلغی را به شخص سومی (ذینفع) پرداخت کند.

برات مشروط

براتی است که پرداخت آن منوط به تحقق شرط خاصی باشد. این نوع برات کمتر مورد استفاده قرار می گیرد زیرا با اصول سادگی و قطعیت در اسناد تجاری کمتر همخوانی دارد. با این حال، در برخی موارد خاص ممکن است از آن استفاده شود.

برات به منظور وصول (for collection bill of exchange)

در این نوع برات، برات به منظور جمع آوری وجوه و نه به منظور فروش، صادر می شود. معمولا بانک ها از این نوع برات برای وصول مطالبات مشتریان خود استفاده می کنند.

 

تفاوت برات با سفته و چک

برای درک بهتر برات، خوب است که آن را با سفته و چک که از دیگر اسناد تجاری مهم هستند، مقایسه کنیم.

شرایط صدور برات و اطلاعات ضروری آن

برای اینکه یک برات معتبر باشد، باید شامل اطلاعات و شرایط خاصی باشد که در قانون تجارت ایران نیز به آن اشاره شده است. این شرایط عبارتند از:

1. عنوان “برات”: حتما باید کلمه “برات” در متن سند قید شود.
2. تاریخ صدور: محل و تاریخ صدور (روز، ماه، سال) باید به وضوح درج شود.
3. نام و مشخصات برات گیر: نام و نام خانوادگی یا نام شرکت برات گیر باید مشخص باشد.
4. مبلغ: مبلغ برات باید به حروف و عدد بدون هرگونه ابهامی نوشته شود.
5. تاریخ پرداخت (سررسید): زمان پرداخت برات باید مشخص باشد. این تاریخ می تواند به شکل “به رویت”، “به وعده از رویت”، “به وعده از تاریخ” یا “روز معین” تعیین شود.
6. نام و مشخصات ذینفع: نام و نام خانوادگی یا نام شرکت شخصی که باید وجه را دریافت کند، باید قید شود.
7. محل پرداخت: محل دقیق پرداخت وجه برات (آدرس یا نام بانک) باید مشخص باشد.
8. امضای برات کش: امضای برات کش که نشان دهنده تعهد اوست، ضروری است.

عدم وجود هر یک از این موارد می تواند بر اعتبار برات تاثیرگذار باشد. بنابراین، در هنگام تنظیم برات باید دقت ویژه ای به این نکات داشت.

کاربردهای برات در تجارت

یکی از دلایل اصلی محبوبیت برات، کاربردهای گسترده آن در دنیای تجارت است. برات فراتر از یک سند ساده، ابزاری قدرتمند برای تسهیل معاملات است. کاربرد برات تنها به تجارت داخلی محدود نمی شود.

تامین مالی کوتاه مدت

برات می تواند به عنوان ابزاری برای تامین مالی کوتاه مدت استفاده شود. به این صورت که دارنده برات می تواند قبل از سررسید، آن را به بانک فروخته (تنزیل) و وجه نقد دریافت کند. این موضوع به خصوص برای کسب و کارهایی که نیاز به نقدینگی فوری دارند، بسیار مفید است.

ابزار پرداخت در معاملات داخلی

در معاملات بین تاجران، برات به عنوان یک ابزار پرداخت معتبر و امن عمل می کند. به خصوص در معاملات با مبالغ بالا، استفاده از برات می تواند ریسک حمل پول نقد را کاهش دهد و اعتماد متقابل را افزایش دهد.

کاربرد در تجارت بین المللی

برات نقش بسیار مهمی در تجارت بین المللی دارد. از آن به عنوان ابزاری برای پرداخت های کالا و خدمات و نیز به عنوان ابزاری برای کاهش ریسک در مبادلات تجاری بین المللی استفاده می شود. “برات اسنادی” یکی از پرکاربردترین انواع برات در تجارت بین المللی است که در آن، پرداخت وجه برات منوط به ارائه اسناد حمل و نقل کالا است. این امر امنیت معامله را برای هر دو طرف (صادرکننده و واردکننده) افزایش می دهد.

تضمین و اعتباردهی

گاهی اوقات برات به عنوان یک تضمین در معاملات استفاده می شود. برای مثال، در قراردادهایی که نیاز به ضمانت پرداخت دارند، می توان از برات استفاده کرد. “قبولی برات” توسط برات گیر، به منزله تایید بدهی و تعهد او به پرداخت است که می تواند به عنوان یک اعتبار محسوب شود.

مزایای استفاده از برات

استفاده از برات در معاملات تجاری مزایای متعددی دارد که آن را به یک ابزار پرکاربرد تبدیل کرده است:

• افزایش امنیت معاملات: ریسک حمل و نقل پول نقد را از بین می برد.
• تسهیل مبادلات: به خصوص در مسافت های طولانی یا معاملات بین المللی، فرآیند پرداخت را ساده می کند.
• قابلیت نقدشوندگی: با تنزیل برات در بانک، می توان قبل از سررسید به وجه نقد دست یافت.
• قابلیت نقل و انتقال: به راحتی از طریق ظهرنویسی قابل انتقال است که باعث گردش سریع پول در بازار می شود.
• مسئولیت تضامنی: مسئولیت تضامنی امضاکنندگان، اطمینان از وصول وجه را افزایش می دهد.

معایب استفاده از برات

همانند هر سند تجاری دیگری، برات نیز ممکن است معایبی داشته باشد که باید به آن ها توجه کرد:

• پیچیدگی های قانونی: تنظیم و پیگیری برات به دانش حقوقی نیاز دارد و کوچک ترین اشتباه می تواند باعث بی اعتباری یا مشکلات حقوقی شود.
• خطر عدم پرداخت: اگر برات گیر در سررسید وجه را پرداخت نکند، دارنده برات باید از طریق مراجع قانونی اقدام کند که زمان بر و هزینه بر است.
• نیاز به اعتماد: اساسا استفاده از برات بر پایه اعتماد بین طرفین معامله استوار است.
• عدم آگاهی عمومی: برخی از افراد و کسب و کارهای کوچک ممکن است با مفهوم و نحوه استفاده از برات آشنایی کافی نداشته باشند.

برای افرادی که در حوزه حسابداری حقوق و دستمزد فعال هستند، درک عمیق اسناد تجاری مانند برات می تواند در مدیریت بهتر جریان های نقدی شرکت موثر باشد.

اگر فکر می کنید که با پیچیدگی های مالیاتی مربوط به اسناد تجاری و دیگر جنبه های مالی آشنایی کافی ندارید، توصیه می کنم نگاهی به مقاله بهترین مشاور مالیاتی در کرمان بیندازید.

نتیجه گیری

برات به عنوان یک سند تجاری مهم، نقش بسزایی در تسهیل مبادلات اقتصادی و ایجاد امنیت در پرداخت ها ایفا می کند. با درک صحیح از مفهوم، ارکان، انواع و کاربردهای آن، می توانیم از این ابزار قدرتمند به نحو احسنت در معاملات خود استفاده کنیم. از تامین مالی کوتاه مدت تا تسهیل تجارت بین المللی، برات همواره یک گزینه کارآمد برای تجار و بازرگانان بوده است. با این حال، رعایت دقیق شرایط قانونی و آگاهی از مزایا و معایب آن، برای استفاده موثر از این سند ضروری است.

سوالات متداول (FAQ)

برات چیست و چه کاربردی دارد؟

برات یک سند تجاری است که به موجب آن، یک نفر (برات کش) به دیگری (برات گیر) دستور می دهد که مبلغ مشخصی را در تاریخ معین یا عندالمطالبه به شخص ثالثی (ذینفع) بپردازد. کاربردهای اصلی آن شامل تسهیل پرداخت در معاملات داخلی و بین المللی، تامین مالی کوتاه مدت و استفاده به عنوان ابزاری برای تضمین است.

چه انواع براتی وجود دارد و هرکدام چه ویژگی هایی دارند؟

انواع مختلفی از برات وجود دارد از جمله برات ساده، برات به حواله کرد، برات وارده، برات صادره، برات مشروط و برات به منظور وصول. هر یک از این انواع برات ویژگی های خاصی دارند؛ برای مثال، برات به حواله کرد قابلیت نقل و انتقال بالایی دارد، در حالی که برات وارده توسط برات کش به خودش صادر می شود.

شرایط صدور برات چیست و چه اطلاعاتی باید درج شود؟

شرایط صدور برات شامل عنوان “برات”، تاریخ و محل صدور، نام و مشخصات برات گیر و ذینفع، مبلغ به حروف و عدد، تاریخ پرداخت (سررسید)، محل پرداخت و امضای برات کش است. عدم وجود هر یک از این موارد می تواند بر اعتبار قانونی برات تاثیر بگذارد.